Dienstmaagd wordt dienstmeid

Brief aan Frans

Frans, we waren hier nog niet uitgebuurt, we hadden nog zoveel te vertellen en te vragen. Nu ben je daar ergens boven en zweef en zwerf je tussen zielen op zoek naar mooie verhalen, zoals je dat bij ons, levenden, ook deed. Dan buurt je wat met interessante figuren en krijg je leuke weetjes te horen.

Nu kreeg ik onlangs documenten onder ogen, waarbij ik mij na het lezen geschrokken afvroeg, wat er zich daadwerkelijk heeft afgespeeld. Ik bleef met de vraag zitten of jij dit document ook hebt gekend. Het gaat om het volgende.

We schrijven het jaar 1769. Catharina moet zich behoorlijk bezwaard gevoeld hebben door het gebeurde, hoewel zij er geen schuld aan had. Zij wilde haar verhaal kwijt en wie anders dan de pastoor was daarvoor de meest aangewezen persoon, dacht zij. Dus trok zij de stoute schoenen aan en ging enkele dagen voor kerst biechten bij de roomse priester Wilhelmus Beekmans.

De pastoor vroeg haar bij de biecht of zij het niet graag had laten doen en of zij het graag had gehad? Catharina antwoordde: “Neen Mijnheer Pastoor, Leendert heeft mij daer toe gedwongen.” Nog botter werd Beekmans door haar recht voor haar raap te vragen of zij hem “bij sijn Lulleke had gevat.” Catharina dacht nog bij haarzelf: maar mijnheer pastoor toch, zoiets vraagt u niet aan een meisje. Maar netjes antwoordde zij: “Neen, kon ik het Schurkxke maer eens bij mij krijgen, wat soude ik hem heekelen, maar hij koomt niet bij mij.”

Enkele maanden na haar biecht wordt zij gevangen gezet en mijn vraag is, Frans, kan jij eens naar de zwervende ziel van pastoor Beekmans gaan en hem vragen eerlijk te antwoorden of hij hier een rol in heeft gespeeld? Heeft hij het biechtgeheim soms geschonden en Catharina aangegeven bij drossard Gisbert en de schepenen? Ik ben benieuwd naar zijn antwoord, hoewel je dit niet naar mij kunt doorseinen.

Ja, Frans, misschien voel je al aankomen over wie Catharina het heeft. Het gaat over Leendert Leendert Leenders, je verre familie.

Leendert pacht een hoeve van de heer van Beek en Donk, Gisbert de Jong. Hij is getrouwd met Ida Tonij Bartels van de Reijt die in juli van dat jaar zwanger is. De Catharina waar het hier over gaat is Catharina Lambert Strijbosch, bijgenaamd Roosen. Zij is negentien jaar oud en dienstmaagd bij Leendert. Als Leendert in die maand met paard en kar naar de Peel gaat om turf te halen gaat Catharina mee. Zij zit naast hem. Zij zijn de Leekerstraat nog niet uit of hij stoot haar achterover en zegt “Blijft stil liggen.” Ondertussen tilt hij haar rokken op, maakt zijn broek los en ging op haar blote buik liggen en verkracht haar. Zij wil hem tegenhouden, schreeuwt en springt van de kar af. Maar zij moet mee en in de Peel gebeurt het nog twee keer, een keer voor de middag en een keer na de middag!

Dit vreselijke relaas staat bijna letterlijk opgetekend in het verhoor dat Catharina heeft bij de schepenen van ons dorp.

Maar, Frans, het wordt nog erger.
In november van datzelfde jaar is het kermis op de Donk. Leendert komt dan thuis van een bezoek aan zijn broer, Tonij Leendert Leenders, en zijn vrouw Ida ligt al in bed. Leendert zegt haar: “Caat, gij moet nog wat opblijven om de paarden wat hooi te geven.” Zij kruipt de schelft op om hooi te pakken. Hij is haar achternagegaan en trekt haar in het hooi. Weer zei hij: “Blijft stil liggen dan zal ik Uw een sestehalff geeven.” Zij weigert het geld aan te nemen en wil van de schelft gaan, maar hij hield haar vast en weer verkracht en misbruikt hij haar. En drie weken voor kerstmis, kort na de middag, zijn Catharina en Leendert in de schuur om stro op te binden, waarop hij haar op de grond drukt, zijn broek losmaakt, haar rokken optrekt en haar met geweld verkracht, ondanks dat zij dit wil beletten. Terwijl hij bezig was, zei hij haar dat als zij hem zijn zin liet doen, hij haar weer zou huren. Zij antwoordde: “Ik wil mij niet meer verhuren, ik ga naar mijn ouders.”

In de verklaring aan de schepenen spreekt zij niet alleen over deze drie verkrachtingen, maar zegt dat zij meerdere keren ermee geconfronteerd is geweest. Hoeveel keer wist Catharina niet, wel dat zij tot drie keer in het veld door hem “vleeselijk is gebruikt gewerden.” Steeds krijgt zij te horen: “Sijt maer gerust, daer sal niets van koomen, Gij moet daer tegen niemand van seggen.” Niet alleen is zij door Leendert verschillende keren verkracht, ook heeft hij haar tot tweemaal toe met de dood bedreigd door te zeggen dat hij haar de keel zal doorsnijden als zij dit aan anderen vertelt.

Frans, het is verschrikkelijk wat er gebeurd is, maar het ergste van dit alles is nog wel dat Catharina niet het slachtoffer is, maar tot dader wordt bestempeld! Dit komt door wat honderd jaar eerder in wetgeving is vastgelegd. In het zogeheten Echtreglement uit 1656 zegt ’n artikel dat een ongehuwde vrouw een maand op water en brood wordt gezet als zij overspel pleegt en gemeenschap heeft met een getrouwde man. Maar dat is hier met Catharina niet gebeurd, zij heeft niet met wederzijdse goedkeuring gemeenschap gehad, zoals we dat tegenwoordig zeggen. Zij is verkracht! En toch wordt zij door de schepenen gevangengezet.

Nog ’n vraag, Frans, is ook Leendert gestraft? Dat is niet helemaal duidelijk. In de stukken staat dat de schepenen vinden dat ook Leendert bestraft mag worden. Of dit ook daadwerkelijk is gebeurd staat niet beschreven. Het zou dan gaan om een ander artikel uit ditzelfde reglement. Er staat namelijk geschreven dat als de man overspel pleegt bij een ongetrouwde vrouw hij eerloos is en meineed pleegt. Hij moet een boete van honderd gulden betalen en bovendien kan hij geen officiële functie meer uitoefenen, zoals bijvoorbeeld secretaris of schepen. Buurt eens met drossard Gisbert en vraag hem of hij Leendert heeft gevonnist? Of heeft hij hem de hand boven het hoofd gehouden, omdat Leendert bij hem pachtte?

Tot slot, Frans, wil ik uitdrukkelijk hier vermelden dat jij je nergens voor hoeft te schamen. Want iemand kan niet schuldig zijn aan wat een ander familielid ooit in het verleden heeft uitgespookt. Ik schrijf deze brief omdat ik denk dat je ook zo’n verhaal graag had willen kennen, ook al komt het hard aan. Wellicht kan jij het een en ander daarboven rechtzetten, dan doe ik het hier, want je zult het denk ik met mij eens zijn dat Catharina gerehabiliteerd moet worden? Eerherstel is toch wel het minste wat wij voor haar kunnen doen. Dus Catharina treft geen enkele blaam, zij was slachtoffer en geen dader!

Groet, Zjon

Nog wat feiten op een rijtje
Catharina ging bij Laurens Maas werken en trouwde later in oktober 1771 met Lambert Caspers Houbraken in Gemert.
Leendert kreeg met Ida negen kinderen. Leendert werd op 5 april 1800 begraven, Ida overleed op 24 maart 1811, beiden in Erp.
Als in oude documenten sprake is van seks wordt dit altijd omschreven door “vleselijk converseren”, maar in deze zaak wordt uitdrukkelijk de term verkrachting gebruikt.
De term sestehalf(f) verwijst naar een oude Nederlandse munteenheid, ook wel bekend als vijf en een halve stuiver.
De schelft is een hooizolder.
Catharina vreesde zwanger te raken van Leendert. Het lijkt erop dat zij geluk heeft gehad en er goed langs af is gekomen.

Bronnen:
BHIC, Den Bosch, archief familie De Jong toegangsnummer 317, inventarisnummer 1504
RHC, Eindhoven, Schepenbank Beek en Donk 13048 inventarisnummer 39