Genealogie is niet mijn onderzoeksterrein. Ik heb er niet veel mee, het is niet mijn ding, zegt men tegenwoordig. Verder terug dan de namen van mijn grootouders kom ik niet. Toch zijn gegevens van de familiestamboom aanleiding voor dit artikel.
Mijn opa Bertje van de Laar trouwde in het jaar 1908 met Johanna de Haard en negen maanden later werd mijn vader Martien geboren. Er volgden nog elf andere kinderen, in die tijd was een groot gezin normaal. Niet alle kinderen werden oud. En ook dat is in die tijd gebruikelijk. In het gezin van opa werden zes kinderen niet ouder dan vier maanden.
De laatste uitbreiding van dit gezin was de geboorte van een tweeling in het jaar 1922. Petronella werd op 28 december van dat jaar om tien uur ’s morgens geboren en Hendricus een half uurtje later. Zij overleed al na elf dagen en het zoontje werd maar zeven dagen ouder. Interessant zijn hierbij de “verklaringen van overlijden”, geschreven door de huisarts dokter Timmers. Bij de dood van het dochtertje vermeldde hij dat de doodsoorzaak onbekend was én dat zij op grond van hygiënische gronden al twee dagen na het overlijden, begraven moest worden. Op het overlijdensbriefje van zoontje Hendricus vergiste dokter Timmers zich twee keer. Hij noemde hem Mari en hij verklaarde dat deze op 15 maart was overleden, terwijl hij dit briefje dateerde op 15 januari. Het zoontje overleed aan aangeboren lichaamszwakte, een term die je op dergelijke overlijdensbriefjes vaker tegenkomt. Hendricus overleed daadwerkelijk op 15 januari, volgens de overlijdensakte die was opgesteld door Theo Thijssens, de ambtenaar van de burgerlijke stand.
Verklaring van overlijden van Hendricus, zoontje van Bertje van de Laar,geschreven door dokter Timmers met daarop twee fouten
Het gegeven, de geboorte van de tweeling bij mijn opa, wierp de vraag op hoeveel meerlingen in ons dorp zijn geboren en hoe het hen is vergaan? Daarvoor moest ik in de aktes van de burgerlijke stand op zoek naar de antwoorden. In de geboorteaktes vind je natuurlijk de meeste gegevens. Er zijn echter ook kinderen levenloos geboren en die zijn hierin niet opgenomen, maar werden in overlijdensaktes vermeld. Vanwege privacywetgeving zijn alleen de geboorteaktes openbaar die ouder zijn dan honderd jaar en daarom gaat mijn onderzoek over de periode 1811 tot en met het jaar 1922. Ruim tienduizend geboorte- en overlijdensaktes zijn door mij verwerkt en hieruit komt het volgende beeld naar voren.
Drieling
Er is in
deze periode van 112 jaren slechts een drieling geboren. Op 31 mei 1880 trouwde
Albertus van Dommelen met Wilhelmina van Vlerken en op 19 februari 1881 kwamen drie
zoontjes ter wereld. Volgens de geboorteaktes werden zij alle drie om drie uur
’s nachts geboren. Het moet voor dit pas gesticht gezinnetje vreselijk zijn
geweest om hun zoontjes nog diezelfde dag een voor een te zien sterven, Antonius
om elf uur ’s morgens, Martinus om een uur en Petrus om drie uur ’s middags.
Hierna kreeg het paar nog vijf kinderen, drie zoontjes en twee dochtertjes.
Tweelingen
De definitie
van een tweeling is dat twee individuen dezelfde baarmoeder gedeeld hebben
tijdens een enkele zwangerschap en meestal -maar niet altijd- vlak na elkaar
geboren zijn. In de loop van al die jaren zijn in ons dorp eenentachtig
tweelingen geboren. In 1917 ligt schipper Janssen uit Lanaken hier aangemeerd als
zijn vrouw bevalt van twee zoontjes. Hoe het verder met hen afloopt is niet na
te gaan. Deze tweeling laat ik verder buiten beschouwing en beperk me tot de
overige tachtig tweelingen bij mensen die in genoemde periode in ons dorp wonen.
Opvallend is het grote aantal meisjes bij deze tweelingen, namelijk 91 tegenover
69 jongetjes. De verhouding is 100:76. Bij gewone of enkelvoudige geboortes is
die verhouding 100 meisjes tegenover 103 jongetjes, een fors verschil en een
verklaring hiervoor is niet voorhanden.
In een eerder artikel voor D’n Tesnuzzik schreef ik dat in die jaren de kindersterfte groot was. Een op drie kinderen stierf voordat deze vijf jaar oud was. Bij de hier onderzochte tweelingen is het nog veel droeviger gesteld. Twee op de drie kinderen werden niet ouder dan drie jaar. Het gaat om 57 meisjes en 48 jongetjes.
Verklaringen
Dit hoge
sterftecijfer kan worden verklaard door de medische en sociale omstandigheden
in de 19de en begin 20e eeuw. Tweelingen
werden en worden vaker vroeggeboren en hebben een lager geboortegewicht in
vergelijking met eenlingen. Vroeggeboorte
en een laag geboortegewicht zijn risicofactoren voor verschillende
gezondheidscomplicaties en hebben een grotere kwetsbaarheid voor infecties.
Medische kennis en technologie waren in de 19e eeuw niet zo geavanceerd als nu. Zorg bij pasgeborenen en medische ingrepen voor te vroeg geboren of zieke baby's waren beperkt, wat leidde tot een hogere kans op overlijden bij te vroeg geboren of medisch kwetsbare tweelingen.
Beperkte zorg voorafgaand aan de geboorte was in de 19e eeuw niet zo uitgebreid als nu of het ontbrak in zijn geheel. Moeders die een tweeling droegen, hadden mogelijk onvoldoende controle of medische zorg gekregen, wat de gezondheid van de baby's kon aantasten.
Sociale en economische factoren: gezinnen in de 19e eeuw hadden mogelijk te maken met financiële beperkingen en moeilijke levensomstandigheden. Slechte levensomstandigheden, gebrek aan toegang tot goede sanitaire voorzieningen en overvolle huishoudens konden het risico op infecties en ziekten hebben vergroot, waardoor de overlevingskansen van baby's in het gedrang kwamen.
Geboorte-uren
Op de geboorteaktes vulden de ambtenaren ook het uur van geboorte
in. Vaak werden dezelfde tijden genoteerd bij beide kinderen, zeker in de
beginperiode, later verbeterde dit. Je kunt daarom niet blindvaren op deze
gegevens, het geeft echter wel een aardige indicatie. Zo zien we dat er meer
geboortes van de eerstgeborene ‘s morgens plaatsvinden dan later op de dag. Van
’s nachts twaalf tot ’s middags twaalf uur werden 44
kinderen geboren tegenover 36 kinderen van ’s middags tot middernacht. En
natuurlijk werden grotere verschillen in tijd tussen de geboorte van het eerste
met het tweede kind genoteerd.
Willem Saris was getrouwd met Johanna Hendriks. Op 14 oktober 1829 beviel Johanna om tien uur ‘s avonds van Geertruida en pas de volgende dag werd het tweede kind Petronella om tien uur ’s morgens geboren. Johanna deed liefst dertien uur over de bevalling! Benieuwd of de tweeling hun verjaardag op afzonderlijke dagen vierden.
Bij nog een ander echtpaar werd een tweeling op afzonderlijke dagen
geboren.
Smid-bankwerker Jacobus van den Eijnde trouwde met Catharina Maria
Meulendijks. Op 1 november 1920 werd een kwartier voor middernacht dochtertje
Catharina Maria -ja, dezelfde naam als de moeder- geboren. De volgende dag om
zes uur ’s morgens kwam zoontje Franciscus ter wereld.
Een andere, letterlijk en figuurlijk, pijnlijke bevalling was die op elf november 1897. Landbouwer Antonius Smits was getrouwd met Johanna van Leuken. Om halfvier in die nacht beviel Johanna van een levenloos meisje en achtenhalf uur later werd dochtertje Jacoba ’s middags om twaalf uur geboren. Zij was geen lang leven beschoren, want zij stierf twee dagen later op dertien november.
Levenloos geboren
Er zijn bij al
deze tweelingen meer kinderen die levenloos geboren werden, in totaal gaat het
om vijftien kinderen. Spijkermaker Jan Hendrik Bouman, hij kwam oorspronkelijk
uit Zaltbommel, en Hendrina van Osch trouwden op vijf augustus 1859 in Beek en
Donk en zeven maanden later werd op 31 maart een levenloos zoontje geboren. Op
zeven februari 1862 werd een levenloze tweeling geboren, beiden jongetjes. Weer
’n jaar later werd daar weer een levenloos jongetje geboren. Het echtpaar had
geen geluk met kinderen en het verhuisde in 1864 naar Veghel.
Ook bij wever Jacobus Willems, die getrouwd was met Wilhelmina van den Heuvel, werd een levenloze tweeling geboren. Dat was in november 1872, terwijl zij twee maanden daarvoor uit Gemert hier naartoe waren verhuisd. Het jaar daarop vertrokken zij weer naar Gemert.
Landbouwer Theodorus van den Boom en Dorothea van Dijk kregen een levenloze tweeling in 1883; de tweeling was te vroeg geboren. Eerder was een dochtertje geboren en later kwamen er nog twee jongetjes en een meisje bij.
Bij de
andere levenloze kinderen werden levende broertjes of zusjes geboren. Hoe
moeilijk het in die tijd was om deze kinderen groot te brengen blijkt uit het
feit dat zeven daarvan een zeer zwakke gezondheid hadden. Zij werden niet ouder
dan 2 dagen tot 5 maanden. Uitzonderingen zijn er gelukkig ook, Geertruda van
de Ven, geboren op 26 maart 1844, werd 56 jaar en Francisca van de Wetering die
op 6 januari 1879 werd geboren, stierf in Sint-Oedenrode toen zij 88 jaar oud
was.
Twee keer twee
Zeven
echtparen kregen twee keer ’n tweeling. Dirk Verhoeven en Willemijna van de
Laar kregen in 1811 en 1819 ’n tweeling die maar enkele maanden leefden. Bij katoenbleker
Engelbert Dahmen en Maria Catharina van der Aa was dat in 1852 en 1855. Secretaris
Gijsbertus Swinkels was getrouwd met Hendriena Swinkels. Zij kregen in 1863 en
1867 een tweeling en alleen Alphonsus Aloysius bereikte de respectabele
leeftijd van 73 jaar; hij was gemeenteontvanger, de andere kinderen overleden
binnen tien maanden.
 De Zuid-Willemsvaart 18 nov. 1940, Begrafenis van Alphonsus Swinkels |
Losse feitjes
1. In de
onderzochte periode zien we dat in het zomerseizoen (de maanden juni, juli,
augustus) minder geboortes van tweelingen plaatsvinden dan in de andere
seizoenen.
2. We zien dat bij de tweelingen de verhouding van meisjes ten opzichte van jongens verschuift. Werden in het begin van de onderzochte 112 jaren meer meisjes dan jongens geboren, in de periode 1899 tot en met 1922 is dit helemaal gewijzigd. Een verklaring voor dit fenomeen heb ik niet kunnen vinden.
3. Volgens
enkele websites die gaan over het krijgen van baby’s zou de kans op het krijgen
van een tweeling vergroot worden als de aanstaande moeder van Afrikaanse
afkomst is, de moeder tussen 30 en 40 jaar oud is, de moeder groter en zwaarder
is dan gemiddeld, of als de moeder in het verleden meer zwangerschappen heeft
gehad. In ons dorp woonden in de onderzochte periode geen personen uit andere
werelddelen, dus dat argument geldt hier niet. De leeftijd kan wel een rol
spelen; we zien dat de gemiddelde leeftijd van de Beek en Donkse moeders 33
jaar is. Het derde argument -de grootte en het gewicht van de moeder- is niet onderzocht. Het laatste argument is
niet steekhoudend. In mijn onderzoek zijn er moeders die al bij de eerste
zwangerschap ’n tweeling kregen én moeders die pas na meerdere koters een
tweeling op de wereld zetten.
Puzzeltocht langs aktes
Ter
afsluiting van dit artikel een aardige anekdote. Om te tonen hoe moeilijk een
zoektocht naar personen kan zijn. Maar toch ook interessant!
Vroeger gebeurde het regelmatig dat, wanneer ouders hun kinderen niet meer konden grootbrengen, een of meer van hen werden uitbesteed. Zij werden dan ondergebracht bij mensen die hen konden onderhouden. Dat was het geval met de familie Van den Boogaard.
Hendrikus,
kuiper van beroep, vertrekt in juni 1889 met vrouw Theodora Konings en hun vier
kinderen vanuit Beek en Donk naar Helmond. In Helmond wordt zoontje Henri
geboren en direct daarna verhuist het gezin in 1891 naar Aarle-Rixtel. Hier worden
nog drie kinderen geboren, waaronder dochtertje Wilhelmina waarover zo meteen
meer. Intussen vertrekt Hendrikus met zijn oudste zoon Willem naar Duitsland om
daar eerst in Essen en vervolgens in Duisburg te gaan werken. Als beiden zijn
teruggekeerd verhuist het hele gezin in juli 1900 van Aarle-Rixtel naar Helmond.
Om in 1905 van daaruit naar Rüttenscheid vlakbij Essen te vertrekken, nu met
vrouw en de rest van het gezin. Niet bekend is wanneer, maar zij komen
uiteindelijk uit Duitsland terug en wonen in ieder geval in 1921 weer in
Aarle-Rixtel. Tot zover het nomadische spoor van de familie.
Het lijkt erop dat moeder Theodora het moeilijk heeft, want het vierjarig dochtertje Wilhelmina wordt bij haar tante Johanna Maria van den Boogaard ondergebracht. Dat gebeurt op 2 oktober van het jaar 1899, tien dagen nadat haar broertje Johan in Aarle-Rixtel geboren is.
Deze tante woont met haar broer Johannes hier aan de Gemertseweg. Daar blijft Wilhelmina wonen en wordt naaister. Zij wordt bezwangerd en op 14 december 1914 wordt een tweeling geboren, de zoontjes Theodorus en Johannes. Gebruikelijk is dat de vader bij de geboorte van ’n kind deze bij de ambtenaar van de burgerlijke stand komt aangeven. Hier gebeurt dat niet, want het is dokter Timmers die bij de bevalling aanwezig is geweest. Hier ontbreekt dus een vader. Eigenaardig is nog het volgende. Vier maanden later komt in april Wilhelmina naar het gemeentehuis om op aparte geboorteaktes te verklaren dat beide zoontjes de hare zijn. Dergelijke verklaringen ben ik niet eerder tegen gekomen.
In het verleden gebeurde het vaker dat men voor ongehuwde moeders op zoek ging naar een geschikte man om toch nog een redelijke toekomst voor moeder en kind te garanderen. Het lijkt erop dat dit hier ook het geval is, want nadat Wilhelmina in het jaar 1921 verhuist naar Helmond, trouwt zij daar twee jaar later met varensgezel Gerardus Konings. Gerardus was de zoon van de broer van de moeder van Wilhelmina… haar neef.
 Tweeling van na de
onderzoeksperiode. |
Bronnen
Aktes van de burgerlijke stand en bevolkingsregisters. Te vinden bij de gemeentelijke archieven die opgeslagen zijn bij het Regionaal Historisch Centrum in Eindhoven (RHCe) of bij het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) in Den Bosch
RHCe Gemeentebestuur Beek en Donk 1811-1930, 13046-574, Verklaringen van Overlijden
D’n Tesnuzzik nr 2-2022, Het verdriet van Beek en Donk
